Volkanik Bölgede Sıcak Su Buhar Püskürten Kaynak Gayzer

Aktif volkanik bölgelerde yeraltından gelen sıcak suların periyodik olarak püskürdüğü, özel koşullar altında oluşan kaynaklardır. Yüksek basınçla kaynamış su ve buhar bir süre püskürdükten sonra, su çekilir ve bir süre sonra tekrar aynı olay yaşanır.

Dünyada volkanik bölgede sıcak su buhar püskürten kaynak gayzer kaynaklarına İzlanda, Yeni Zelanda, İtalya, ABD, Yeni Zelanda, gibi aktif volkanik sahaların olduğu bölgelerde görülmektedir.

TYT Coğrafya kategorisine gitmek için tıklayınız.

https://www.aliballi.com/tytcografya/ 

Tübitak Bilim Genç gayzer makalesi için linke yıklayınız.

https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/gayzerler 

Akarsular ve özellikleri konusu 10.sınıf coğrafya konuları içinde işlenmektedir. Üniversite sınavında hem TYT’de hem de AYT kısmında konuyla ilgili sorular gelmektedir.

Akarsu: Eğime bağlı olarak belli bir yatak içinde devamlı veya en az bir mevsim geçici akan sulara denir. Dış kuvvetler içinde yeryüzünün şekillenmesinde büyük paya sahiptir. Akarsu küçükten büyüğe doğru dere, çay, ırmak (nehir) şeklinde sıralanır.

Akarsuyun doğduğu yeraltından yeryüzüne çıktığı yere kaynak, döküldüğü veya son bulduğu yere ağız denir. Kaynak ile ağız arasında yer alan, akarsuyun eğime bağlı aktığı oluğa akarsu yatağı denir. Akarsuyun yatağı üçe ayrılır.Doğduğu yere yukarı yatak (yukarı çığır), döküldüğü yere aşağı yatak (aşağı çığır), arasına orta yatak (orta çığır) denir.

Bir akarsuyun en derin noktasına talveg denir. Akarsuyun yatağı içerisinde en derin yerlerin birleştirilmesiyle oluşturulan çizgiye talveg çizgisi denir.

Yatağında sürekli su akıtan akarsuya daimi akarsu, yılın belli dönemlerinde akan sulara mevsimlik akarsu denir. Akarsuyun kollarıyla birlikte oluşturduğu ağa akarsu ağı veya akarsu drenajı denir. Farklı drenaj tiplerinin oluşmasında yer şekilleri etkilidir.

Döküldüğü Yere Göre Akarsular ve Özellikleri

Akarsuyun kollarıyla birlikte sularını toplayıp boşalttığı alana akarsu havzası denir. Komşu iki akarsu havzasını birbirinden ayıran ve dağların zirvelerini takip eden sınıra su bölümü çizgisi denir. Yer şekilleri engebeli olan ülke veya bölgelerde akarsu havzaları dardır. Havzalarına göre akarsular ikiye ayrılır.

Açık Havza Akarsuları

Sularını denizlere ve okyanuslara ulaştırabilen akarsulara açık havza akarsuları denir. Dünyadaki önemli akarsular açık havza akarsulardır. Bunlar: Amazon, Kongo, İndus, Ganj, Nil, Brahmaputra, Yangçe (Gök ırmak) Huangpu (Sarı ırmak), Obi, Yenisey, Lena, Tuna, Mississippi vb akarsulardır.

Kapalı Havza Akarsuları

Sularını deniz ve okyanuslara ulaştıramayan akarsulara kapalı havza akarsuları denir. Bu akarsular karaların iç kesimlerinde ve kurak iklim bölgelerinde görülür. Hazar gölü kapalı havzasına dökülen akarsular: Volga Aras, Kuradır. Aral gölü kapalı havzasına dökülenler Amuderya ve Sriderya akarsulardır. Turfan kapalı havzasında Tarım nehri önemli kapalı havza akarsularıdır.

Rejimlerine Göre Akarsular ve Özellikleri

Akarsuyun belli bir kesitinden saniyede geçen su miktarına debi (akım) denir. Akarsuyun akımında yıl içerisinde meydana gelen değişikliğe akarsu rejimi denir. Akarsuların rejimlerini, iklimlerin yağış rejimi ve yağış türü belirler. Akarsu akımında etkili olan faktörler;

• Havzanın iklim özellikleri
• Akarsu yatağının genişliği
• Havzadaki dağların kar ve buz durumu
• Akarsu yatağını oluşturan taş ve tabakaların geçirimliliği
• Akarsu yatağındaki bitki örtüsü
• Akarsu havzasının genişliği
• Yeraltı suları ve kaynakları
• Beşeri faktörler

Düzenli Rejimli Akarsular

Akarsuyun akımında yıl boyunca meydana gelen değişiklik az ise düzenli rejimli akarsulardır. Düzenli yağış alan Ekvatoral iklim bölgesinde yer alan Amazon ve Kongo nehirleri düzenli rejimli akarsulardır. Bunun yanında yine her mevsim yağışlı Ilıman Okyanusal iklim bölgelerinde bulunan akarsularda düzenli rejimli akarsulardır.

Düzensiz Rejimli Akarsular

Akarsuyun akımında yıl boyunca meydana gelen değişiklik fazla ise düzensiz rejimli akarsulardır. Yazları yağışlı kışları kurak olan Muson iklimi ve Savan iklim ile yazları kurak kışları yağışlı geçen Akdeniz iklim bölgelerindeki akarsular düzensiz rejimli akarsulardır. İndus, Ganj, Nil vb akarsulardır.

Beslenme Kaynaklarına Göre Akarsular ve Özellikleri

Akarsuların beslenme kaynakları: yağmur  suları, kar ve buz suları, yeraltı suları, göller ve kaynak suları ile beslenen akarsulardır. Çok uzun yol kateden akarsular birden fazla kaynaktan beslenmektedir. Bu tür akarsulara karma rejimli akarsular denir.

Yağmur suları ile beslenen akarsuların rejimi, yağış rejimine paraleldir. Kar ve buz suları ile beslenen akarsular tundra iklim bölgesi ve orta kuşak karasal iklim bölgelerinde akarsular örnektir. Kaynağını gölden alan akarsulara göl ayağı veya gideğen denir. Nil nehri kaynağını Victoria gölünden, Mississippi nehri Michigan gölünden Yeniset nehri de Baykal gölünden kaynağını alır.

Türkiye’de Akarsular ve Özellikleri

Türkiye akarsularının kurulup gelişmesinde havza özellikleri, boyları, akıttıkları toplam su miktarı (debi), yıllık akım düzeni (rejim) ile yeryüzü şekilleri dağların uzanışı, yükselti değerlerinin farklılık göstermesi, jeolojik yapı ve iklim arasında sıkı bir ilişki vardır.

Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri

• Ülkemiz, iklim koşulları ve yer şekillerine bağlı olarak sık bir akarsu ağına sahiptir.
• Akarsuyun boyları genelde kısadır. Bu durum üzerinde dağların kıyıya paralel uzanması ve yarım ada ülkesi olmamızdan dolayıdır.
• Dağların uzanış doğrultuları nedeniyle akarsular genelde doğu batı doğrultuda uzanır.
• Ülkemizde Karadeniz bölgesi hariç yerlerde yarı kurak iklim koşulları hakim olduğu için akarsuların taşıdığı su miktarı (debi) düşüktür.
• Akarsular kar ve buz erimelerine bağlı olarak en fazla suyu ilk baharda en az suyu buharlaşmanın etkisiyle yaz mevsiminde yaşar.
• Akarsuların rejimleri Karadeniz bölgesindekiler hariç genelde düzensiz rejimli akarsulardır.
• Akarsularımızın çoğunun yatak eğimi ve akış hızları fazladır. Ulaşıma elverişli akarsuyumuz Bartın çayıdır.
• Akarsularımızın yatak eğimleri fazladır. Bunun sonucunda;
  • Akış hızı fazladır.
  • Hidroelektrik enerji potansiyelleri yüksektir.
  • Erozyonu hızlandırıcı etki yapar
  • Bol alüvyon taşır.
  • Barajların ömrü kısalır.
• Akarsularımız balıkçılık yönünden önemli potansiyele sahiptir.
• Ülkemiz genç arazi yapısından dolayı akarsularımız denge profiline ulaşmamıştır.
• Ülkemiz akarsuları daha çok şu amaçla kullanılır.
  • Sulama, içme ve kullanma suyu temininde
  • Elektrik enerjisi üretiminde
  • Turizm amaçlı (Rafting vb)

Türkiye’nin Başlıca Akarsuları

Ülkemiz üç tarafı denizlerle çevrili olduğu için akarsuları genelde açık havza akarsularıdır.

Karadeniz’e Dökülen Akarsular

Karadeniz en geniş açık havzaya sahip olan bölgedir. Akarsularımızın yaklaşık üçte biri Karadeniz’e dökülmektedir. Karadeniz’e dökülen akarsularımızın başlıcaları:Çoruh Nehri, Hurşit Çayı, Yeşilırmak, Kızılırmak, Yenice (filyos) Çayı, Bartın Çayı ve Sakarya nehridir. Kızılırmak tamamı ülkemiz sınırları içerisinde bulunan en uzun akarsuyumuzdur.

Marmara Denizi’ne Dökülen Akarsular

Bu bölgemizdeki akarsuların çoğu Güney Marmara kıyılarında denize ulaşır. Ülkemiz akarsular içinde hidroelektrik enerji potansiyeli en düşük olan akarsularımızdır. Marmara Denizi’ne dökülen başlıca akarsularımız; Susurluk, Gönen ve Biga çaylarıdır.

Ege Denizi’ne Dökülen Akarsular

Yatak eğimleri az olduğu için menderes (büklüm) yaparak akarlar. Denize döküldüğü yerlerde delta (kıyı ovası) oluşturmuşlardır. Graben ovaları boyunca doğu batı doğrultuda akarlar. Debileri kışın yüksek yazın düşüktür.

Ege Denizi’ne dökülen akarsularımızın başlıcaları; Meriç, Ergene, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes nehirleridir. Meriç nehri kaynağını Bulgaristan’dan alıp Yunanistan – Türkiye sınırını oluşturarak Ege denizine dökülür.

Akdeniz’e Dökülen Akarsular

Akdeniz ikliminden dolayı yazın debileri azalır, kışın ise artar. Akarsulardan bazıları karstik kaynaklardan beslendiği için yağışsız dönemde de bol su taşırlar. Dalaman çayı buna örnektir.

Akdeniz’e dökülen akarsularımızın başlıcaları; Dalaman Çayı, Aksu, Köprüçay, Manavgat Çayı, Göksu Nehri, Seyhan Nehri, Ceyhan Nehri ve Asi nehridir. Asi nehri Lübnan dağlarından doğar, Suriye’den geçerek Hatay’dan Akdeniz’e dökülür. Seyhan ve Ceyhan Nehirleri birleşerek Türkiye’nin en büyük delta ovası olan Çukurovayı oluşturur.

Basra Körfezi’ne Dökülen Akarsular

Kaynağını Doğu Anadolu’nun yüksek kesimlerinden alan akarsular, ilkbahar aylarında kar erimeleri nedeniyle yaz ortalarına kadar bol su taşırlar. Fırat ve Dicle Nehirleri başlıcalarıdır. Fırat nehri sınırlarımız dışına dökülen en uzun akarsuyumuzdur. Fırat ve Dicle Nehirleri Irak topraklarında birleşerek Şattülarap ismiyle Basra Körfezine dökülür.

Türkiye’nin Başlıca Kapalı Havzaları

Ülkemizde iç bölgelerde yer alan bazı akarsular çok küçük ve akımları düşük olduğu için etrafındaki yüksek sıradağları aşarak denize ulaşamadıkları için kapalı havza alanları oluşturur.

İç Anadolu Kapalı Havzaları

Türkiye’nin en büyük kapalı havzasıdır. Etrafı dağlarla çevrili olması ve yağış azlığı oluşumunda etkili olmuştur. İç Anadolu kapalı havzaları;

• Konya Kapalı Havzası
• Tuz Gölü Kapalı Havzası
• Afyon – Akarçay Kapalı Havzası

Göller Yöresi Kapalı Havzaları

Akdeniz bölgesinin kuzeybatısında yer alır. Yörenin karstik yapıda oluşu ve tektonik olaylar sonucu meydana gelen yer şekilleri kapalı havzanın oluşumunda etkili olmuştur. Burdur ve Acıgöl buradaki kapalı havzaların başlıcalarıdır.

Van Gölü Kapalı Havzası

Tektonik bir çukurluk içinde oluşmuştur. Nemrut dağından çıkan lavlar akarsuların önünü tıkamasıyla Van gölü oluşarak kapalı havza halini almıştır. Etrafı yüksek dağlarla çevrilidir. Muradiye ve Zilan çayları bu havzada yer alan önemli akarsulardır.

Hazar Gölü Kapalı Havzası

Aras ve Kura nehirleri kaynağını ülkemizden alarak sınırlarımız dışında Azerbaycan’da Hazar Gölü’ne dökülerek kapalı havza oluştururlar.

Türkiye’nin Başlıca Akarsu Rejimleri

Yağmur Sularıyla Beslenen Akarsular

Yağış dönemde bol su taşır, kurak dönemde suları azalır. Genellikle Akdeniz iklim bölgesi akarsularıdır. Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes nehirleri yağmur suları ile beslenen akarsulara örnektir.

Kar ve Buz Sularıyla Beslenen Akarsular

İlkbahar sonu yaz başında kar erimeleriyle debileri yükselir. Doğu Anadolu ve Karadeniz dağlarından kaynağını alan akarsulardır. Fırat, Dicle ve Aras nehri kar ve buz suları ile beslenen akarsulara örnektir.

Kaynak Sularıyla Beslenen Akarsular

Beslenmelerinde yeraltından çıkan kaynak suların etkili olduğu akarsulardır. Daha çok karstik kaynaklarla beslenen akarsular olduğu için karstik alanlarda görülür. Akdeniz Bölgesinde Manavgat, Aksu ve Göksu nehirleri kaynak suları ile beslenen akarsulara örnektir.

Gölden Çıkan Sularla Beslenen Akarsular

Gölün fazla sularını boşaltığı göl ayağı veya gideğen olarak adlandırılan akarsulardır. Beyşehir Gölünden Çıkan Çarşamba suyu, Eğirdir Gölünden çıkan Kovada Çayı, Çıldır Gölünden çıkan Arpaçay gölden çıkan sularla beslenen akarsulara örnektir.

Sel Rejimli Akarsular

Sağanak yağışlarda aniden kabarıp daha sonra kuruyan veya debisi çok az olan akarsulardır. İç Anadolu Bölgesinde görülür.

Karma Rejimli Akarsular

Farklı iklim bölgelerinde kaynağını alan, birden fazla kaynakla beslenen ve boyları uzun olan akarsulardır. Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Fırat, Dicle nehirleri karma rejimli akarsulara örnektir.

Akarsularda Aşındırma Şekilleri konusuna çalışmak için linke tıkla

https://www.aliballi.com/akarsularda-asindirma/

Akarsularda Biriktirme Şekilleri konusuna çalışmak için linke tıkla

https://www.aliballi.com/akarsularda-biriktirme/

Akarsular ve Özellikleri EBA arama sonuçları için tıklayınız.

Paralel ve Meridyen ağının harita çizilebilecek tarzda düzlem üzerine aktarılmasına projeksiyon denir. Küresel yüzeyin düzlem üzerine en az hatayla aktarılmasını amaçlayan yöntemlerdir. Küresel yüzey düzleme aktarılırken bazı bozulmalar meydana gelir. bu bozulmaları en aza indirmek için projeksiyon yöntemleri geliştirilmiştir.

1.Silindir Projeksiyon

Kürenin etrafına silindir olacak şekilde kağıt sarılmasıyla oluşturulur.Ekvator ve çevresini gerçek alanı ile haritaya yansır. Buna karşılık Kutuplara doğru bozulma artar. Alan bozulur ancak şekil korunur. Deniz ve hava ulaşımında kullanılır. Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe alan bozulmaları görülür şekiller büyür. Örneğin;Brezilya ,Kongo, Endonezya vb ülkelerin çiziminde kullanılır.

2.Konik Projeksiyon

Kürenin etrafına konik oluşturacak şekilde kağıt sarılmasıyla oluşturulur.Orta enlemlerde yer alan bölgeleri gerçeğe daha yakın gösterir.  Bu yöntemle çizilen haritalarda şekiller bozulur, ancak alanlar korunur. Orta enlemler ve çevresinin çiziminde kullanılır. Örneğin; İtalya, Türkiye, Arjantin vb ülkelerin haritaları çizilirken bu yöntem kullanılır.

3-Düzlem Projeksiyon

Düzlemin yerkürenin herhangi bir yerinden teğet geçirilmesiyle çizilen bir yöntemdir.Dar sahalarda büyük ölçekli haritaların çiziminde kullanılır. Haritanın orta kısmı gerçeğe yakınken, kenarlara doğru bozulma artar. Bu yöntemde açılar korunurken, şekil ve alan bozulmaları olur.

Konu ile çıkmış soru:

Kuzey Kutup Noktası’nı merkez alan bir düzlem projeksiyonuna göre çizilmiş haritada aşağıdaki ülkelerin hangisinde bozulma en fazla olur?   ÖSS-2007

A) Finlandiya
B) Danimarka
C) Kanada
D) Hindistan
E) Kazakistan

Cevap: D Finlandiya, Danimarka,Kanada, Kazakistan; hindistana göre kuzey kutbuna daha yakın olduğu için bozulma en azdır.

eba    tyt

Dünya üzerindeki bir bölgenin bulunduğu yeri tespit etmek için koordinat sistemi kullanılır. Koordinat sistemi
Yerküre’yi enine ve boyuna kestiği varsayılan paralel ve meridyenlerden oluşmuş bir sistemdir. Dünya üzerindeki bir yerin bulunduğu alana coğrafi konum denir.

Coğrafi Konum Paraleller 

Dünya’yı yatay olarak iki eşit parçaya böldüğü varsayılan çembere Ekvator denir. Ekvator’a yatay olarak uzanan ve
bir derece aralıkla çizilen hayali çemberlere paralel denir.

Paralellerin Özellikleri

• Başlangıç paraleli Ekvator olup kuzeye ve güneye doğru dereceleri artar.
• 90 tane Kuzey Yarım Küre’de, 90 tane de Güney Yarım Küre’de olmak üzere toplam 180 paralel vardır.
• Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe Dünya’nın şeklinden dolayı çapları ve çevreleri kısalır.
• İki paralel arasındaki uzaklık sabit olup 111 km’dir.

Paraleller arası uzaklık hesaplamaları

Paralellerden yararlanarak aynı boylam üzerinde yer alan merkezler arasındaki uzaklık hesaplanabilmektedir.

İki merkez arasındaki uzaklık hesaplanırken önce merkezler arasındaki paralel farkı bulunur. Bulunan paralel farkı sabit rakam olan 111 ile çarpılarak aynı boylam üzerinde yer alan merkezler arası kuş uçumu uzaklık bulunmuş olur.

Enlem:  Yeryüzündeki bir noktanın Ekvatora olan uzaklığının açı cinsinden değerine denir. Bir yerin enlemini gösterirken derece (23°) dakika (27′) saniye (33″) olarak gösterilir. Örneğin İzmir 37° 45′ 00″ kuzey enlemleri arasında yer alır. Bir yerin coğrafi konumunda enlemin etkileri söz konusudur.

Coğrafi Konum Meridyenler

Kutup noktalarından kutup noktalarına uzanan ve paralelleri dik kestiği varsayılan yarım dairelere meridyen denir. Coğrafi konum içinde mutlak konum özelliklerinin bilinmesinde kullanılır.

Meridyenlerin Özellikleri

• Başlangıç meridyeni, İngiltere’nin Greenwich kasabasından geçer.
• Başlangıç meridyeninden doğuya ya da batıya doğru gidildikçe dereceleri büyür.
• Başlangıç meridyeninden itibaren 180 tanesi Doğu Yarım Küre’de, 180 tanesi Batı Yarım Küre’de olmak üzere toplam 360 tane meridyen yayı vardır.
• Bütün meridyenlerin boyları birbirine eşittir.
• Aralarındaki mesafe yalnızca ekvator’da 111 km olup kutuplara doğru bu mesafe azalır.
• Aralarındaki zaman farkı sabit olup 4 dakikadır.
• Aynı boylam üzerindeki şehirlerde yerel saat yıl boyu aynıdır.

Boylam:  Yeryüzü’ndeki bir noktanın Başlangıç boylamına uzaklığının açısal değerine denir. Boylam, yerel saatleri ve ortak saatleri etkiler. Dünya üzerinde bir yerin coğrafi konumu verilirken enlem ve boylam değerleri belirlenir.

Yerel Saat Hesaplamaları

Bir meridyenin Güneş’e göre coğrafi konumu sonucunda ortaya çıkan saate yerel saat denir. Her meridyenin Güneş’e göre konumu farklı olduğu için her meridyenin yerel saati farklıdır.

Bir merkezde Güneş tam tepe noktasındayken ya da bir merkezde cisimlerin gölge boylan en kısayken yerel saat
12.00 olarak kabul edilir.

Bir meridyenin yerel saati bulunurken şu işlemler yapılır.

• Önce iki yer arasındaki meridyen farkı bulunur.
• Meridyen farkı 4 ile çarpılıp zaman farkı bulunur.
• Daha doğudaki bir yerin yerel saati soruluyorsa bulunan zaman farkı, verilen yerel saatin üzerine eklenir. Daha batıdaki bir yerin yerel saati soruluyorsa bulunan zaman farkı verilen yerel saatten çıkarılır.

Ulusal (Ortak) Saat

Bir ülkede coğrafi konum nedeniyle zaman farkından kaynaklanan ekonomik , sosyal ve toplumsal karışıklıkları önlemek için o ülkeden geçen meridyenlerden bir tanesinin yerel saatinin bütün ülkede kullanılmasına ortak saat denir. Türkiye’de aynı anda bir tane yerel saat kullanılır. Türkiye’de 7 Eylül 2016 tarihi itibariyle gün ışığından daha çok faydalanabilmek için Resmi Gazete’de yayımlanan açıklama ile birlikte  yaz saati uygulaması sürekli hale getirilmişti.

Uluslararası Saat Dilimleri

Ülkeler arası ilişkilerin daha sağlıklı ve kolay bir şekilde yürütülebilmesi için uluslararası saat dilimleri belirlenmiştir. Coğrafi konum gereği her 15 meridyen bir saat dilimine ayrıldığı için 360 meridyen 24 saat dilimine ayrılmıştır.

Türkiye 45° enlemin yerel saatini  ulusal saat belirlenmiştir. Bu nedenle +3 saat diliminde yer alır.

Coğrafi Koordinat Sistemi Nedir?

Coğrafi koordinat sistemi, dünya üzerinde herhangi bir yeri (coğrafi konum) bir nokta olarak tanımlamayı sağlayabilen bir koordinat sistemidir. Nasıl ki şehirdeki bir evi bulabilmek için mahalle, cadde, sokak, ev numarası gibi unsurlara ihtiyaç varsa, Yerküre üzerindeki herhangi bir yeri bulabilmek için coğrafi koordinat sistemine ihtiyaç vardır. Coğrafi koordinat sistemi özellikle havacılık ve denizcilikte yoğun olarak kullanılmaktadır.

Tarih Değiştirme Çizgisi

Başlangıç meridyenin antimeridyenidir. 180° meridyeni olarak da kabul edilir. Tarih değiştirme çizgisinin batısında tarih, bir gün ileri, tarih değiştirme çizgisinin doğusunda tarih, bir gün geridir.

#coğrafikonum  #tytcoğrafya

TYT Coğrafya

İnsan hem doğal hem de beşeri unsurlardan oluşan bir çevre içerisinde yaşayan bir canlıdır. İnsanlar yaşamlarını doğanın sağladığı imkanlardan yararlanarak sürdürür.  Ancak doğa her yerde ve her zaman aynı imkanları sunmaz. Doğanın sunduğu imkanların farklılığına bağlı olarak insanların beslenme, giyinme ve barınma şekilleri yer yüzünde farklılık gösterir.

Coğrafya bilminde insan en önemli ve merkezde olan öğedir. İnsan doğal ortamı hem etkiler hem de ondan etkilenir.

Doğal Çevrenin İnsan Yaşamına Etkisine Örnekler

• Soğuk iklim bölgelerinde evlerin dik çatılı, küçük pencereli ve duvarlarının kalın olması
• Güneydoğu Asya’da yaşayan insanların temel geçim kaynağının pirinç olması
• Ilıman kuşakta insanların giysi ihtiyacının mevsimlere göre farklılık kazanması
• Yer şekillerinin engebeli olduğu Doğu Karadeniz kıyılarında temel geçim kaynağı balıkçılık olması
• Kar yağışı ve don olaylarının ulaşımı olumsuz etkilemesi
• Deprem, tsunami ve kasırga gibi olayların can ve mal kaybına neden olması

İnsanın Doğal Çevre Üzerinde Etkisine Örnekler

• Barajların yapılması
• Bataklıkların kurutulması
• Tüneller, viyadükler, köprüler yapılması
• Sulama kanallarının yapılması
• Madenlerin işletilmesi
• Ormancılık faaliyetleri
• Deniz ulaşımında kanalların açılması
• Deniz kıyılarına setlerin yapılması

Doğal Unsurlar

Doğa ve insan konusu içerinde doğal unsurlar bir başka ifade ile muhteşem dörtlü: atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosferden oluşur.

Atmosfer (Hava Küre)

Atmosfer (Hava Küre); karalar ortamını, su küreyi ve canlı küreyi çepe çevre saran gazlardan oluşan doğal unsurdur.

• Atmosfer: troposfer, stratosfer, mezosfer, iyonosfer ve egzosfer katmanlarından oluşur.
• Canlı yaşamı ve doğal dengenin devamını sağlar
• Rüzgar, yağmur, kasırga, sis vb iklim olayları atmosferde oluşur.
• Klimatoloji ve Meteoroloji atmosferi inceleyen yardımcı bilim dallarıdır.

Litosfer (Taş Küre)

Litosfer (taş küre); yer kürenin katılaşmış kabuk kısmı oluşan doğal unsurdur.

• Dünyanın kabuğu olarak bilinir.
• Litosferin kalınlığı okyanuslar altında ince, karalar altında kalındır.
• İç kuvvetlerden orojenez (dağ oluşumu), epirojenez (kıta oluşumu), depremler ve volkanik olaylar bu kürede gerçekleşir.
• jeomorfoloji, pedoloji, jeoloji, jeofizik litosferi inceleyen yardımcı bilim dallarıdır.

Hidrosfer (Su Küre)

Hidrosfer (Su Küre); okyanus, deniz, göl, akarsu, kaynak suları, buzullar ve yeraltı sularından oluşan doğal unsurdur.

• Su döngüsünün en önemli ayağını oluşturur.
• Limnoloji, oseonografya, hidroloji hidrosferi inceleyen yardımcı bilim dallarıdır.

Biyosfer (Canlı Küre)

Biyosfer (Canlı Küre); Atmosfer, litosfer ve hidrosferden oluşan doğal ortam içinde yaşayan tüm canlılardan oluşan doğal unsurdur.

• Hayvanlar, bitkiler, insanlar, mikro organik canlılardan oluşur.
• Biyosferdeki canlılar madde döngülerine etki eder.
• Biyoloji, botanik, zooloji biyosferi inceleyen yardımcı bilim dallarıdır.

TYT Coğrafya kategorisine ulaşmak için linki tıklayınız.

https://www.aliballi.com/tytcografya/

Doğa ve insan Eba arama sonuçları için tıklayınız.

Coğrafyanın ilkeleri (prensibi) üçe ayrılır. Bunlar: dağılış, bağlantı (karşılıklı ilgi) ve nedensellik’tir. Coğrafi araştırmalar bu üç prensibe uygun olarak araştırılır ve ortaya konur. Dağılış İlkesi

Coğrafyanın ilkeleri içerisinde en önemli olanıdır. Coğrafi olayların yayılış alanı ve dağılışını haritalar kullanarak gösterir. Dağılışa konu olan yer yöre olabileceği gibi, havza, bölüm, bölge, ülke, kıta ve hatta dünya olabilir.

Dağılışı açıklanan konu coğrafyanın doğal ve beşeri konularından olabilir. Bunlar: iklim, bitki örtüsü, yer şekilleri, su kaynakları, toprak özellikleri, sıcaklık, yağış, rüzgarlar, nüfus, tarım alanları, sanayi kuruluşları, turizm faaliyetleri gibi daha pek çok konu olabilir. 

Coğrafi bir konunun dağılışı gösterilirken yayılış biçimlerinin ayrı ayrı ifade edilmesine dikkat edilmelidir. Örneğin; bitki toplulukların enleme ve yükseltiye bağlı dağılışı gösterilirken yatay ve dikey dağılış gösterilir. Bitki örtülerinin yatay dağılışı gösterilirken alçak enlemlerde geniş yapraklı ağaçlar, orta enlemlerde karışık ağaçlar yüksek enlemlerde iğne yapraklı ağaçlar şeklinde gösterilir.Bitkiler enleme bağlı bu şekilde sıcaklık azaldığı için kuşaklar oluşturur.

Bitki topluluklarının dikey dağılışı gösterilirken yükseltilerin tespit edildiği izohips haritalardan faydalanılır. Buna bağlı fiziki haritalarda yükseltiler renklerle gösterildiği için bu haritalardan da faydalanılır. Yüksetinin az olduğu yerlerde Geniş yapraklı ağaçlara rastlanırken yükseldikçe sıcaklık azaldığı için karışık ormanlar, iğne yapraklı ormanlar ve dağ çayırları diye kuşaklar oluşturur.

Dağılış ilkesinin bir diğer özelliği zamanda dağılışın gösterilmesidir. Zamanda dağılış tablo veya grafiklerle ifade edilir. Örneğin; Türkiye’de nüfus miktarının zamanda dağılışın gösterilebilmesi için sayım yılı ve nüfus miktarını gösterilen tablolar kullanılır. Aşağıda tabloda ülkemiz nüfusunun zamanda dağılışı gösterilmiştir.

Bağlantı (Karşılıklı İlgi) İlkesi

Bağlantı (karşılıklı ilgi) ilkesi; coğrafi olayların birbirleriyle olan ilişkileri ve aralarındaki bağlantılar üzerinde durulur. Coğrafi bir olay başka bir olayın nedeni veya sonucu olabilir. Ülkemizde tarım alanlarının dağılışı ile alüvyal ovalar ve alçak platolar arsında karşılıklı bir ilişki vardır. Ülkemizde tarımsal faaliyetler bu araziler üzerinde yapılmaktadır.

Kültür bitkilerin ekildiği yerlerle o bölgede görülen iklim özellikleri arasında yakın bir bağlantı vardır. Her bitki bellirli sıcaklık ve yağışta yetişip olgunlaşması için aynı iklim özelliklerine sahip olması gerekir. Tarım ürünlerinden muz bol miktarda bünyesinde su bulunduğu için don olaylarından olumsuz etkilenir. Bu nedenle ülkemizde kışların ılık geçtiği Ak deniz bölgesinde Anamur ve çevresinde tarımı yapılmaktadır. Burada muz yetişme alanları ile kışları ılık geçen iklimler arasında bir bağlantı (ilişki) vardır.

Nedensellik İlkesi

Nedensellik ilkesi; bütün bilimlerde olduğu gibi coğrafya biliminde neden sorusunun cevabı sık aranmaktadır.  Zira her şeyin bir sebebi vardır. Bu ilke coğrafi olayların nedenleri ve ortaya çıkardığı sonuçları üzerinde durur. 

Ülkemizde Karadeniz bölgesi ülkemizin en fazla yağış alan bölgesidir. Bu duruma neden olan faktör Karadeniz Bölgesinde dağlar kıyı çizgisine paralel uzandığından dolayıdır. Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde alçak plato düzlükleri ve alüvyal ovalar üzerinde pamuk tarımı önemli yer tutar. Buna karşılık Doğu Anadolu Bölgesinde Iğdır hariç pamuk yetişmez. Bu durumun nedeni, Doğu Anadolu Bölgesindeki yaz sıcaklıklarının pamuk tarımı için elverişli olmamasıdır. 

TYT Coğrafya Kategorisine ulaşmak için linki tıklayınız.

https://www.aliballi.com/tytcografya/

Coğrafyanın ilkeleri Eba Arama sonuçları için tıklayınız.